نیاز به امام
9 بازدید
موضوع: امامت و مهدویت

شیعیان امامیه، وجود امام را برای بشر، واجب و ضروری می دانند. برای اثبات وجوب، به بعضی از آیات و احادیث استدلال شده است، ولی مهم ترین دلیل، برهان عقلی است که در کتاب های کلامی نیز بیان شده است. می گویند، به همان دلیل که نیاز به پیامبر داریم، به امام نیز نیاز داریم. چنان که بشر نیاز به پیامبر دارد، در زمان فقدان پیامبر نیز نیاز به امام دارد.

مسئله نبّوت و امامت، دو مسئله مهم کلامی است که در کتب کلام از جنبه های مختلف و به طور مفصّل، مورد بررسی و تحقیق واقع شده است. ما، در این نوشتار کوتاه، نمی توانیم به طور تفصیل، وارد آن مباحث شویم، ولی برای اثبات ضرورت وجود امام، ناچاریم به عنوان مقدمه، به طور فشرده، به بحث وجوب وجود پیامبر بپردازیم.

در اثبات نبّوت عامه، به براهین مختلفی استدلال شده که یکی از آن ها، دلیل معروف به «برهان لطف» است.

دلیل مذکور، در کتب کلام، به صورت های مختلف تقریر شده است. ما، در این جا، با استفاده از آن مباحث، مسئله را به صورت دیگری تقریر می کنیم. ابتدا، به عنوان مقدمه، به چند مطلب مهم که در جای خود به اثبات رسیده، اشاره می کنیم و بعد از آن، به نتیجه گیری می پردازیم:

1ـ آفرینش انسان و جهان، عبث و بیهوده نیست. انسان، به دنیا نیامده تا چند روزی با خوشی و ناخوشی زندگی کند، بخورد و بیاشامد، لذّت جویی و تولید مثل کند، سپس بمیرد و به کلّی نابود گردد. زندگی در این جهان، بازیچه و بدون حساب و کتاب نیست، بلکه مرگ، پایان این زندگی و انتقال به جهان آخرت است. دنیا، مزرعه آخرت است. انسان،

مسئول اَعمال خوب و بد خود خواهد بود. هدف از آفرینش انسان، پرورش و تکمیل نَفْس و تأمین سعادت در جهان آخرت است. انسان، پس از مرگ، به جهان آخرت منتقل خواهد شد و زندگی جاوید خواهد داشت. اگر در دنیا، کارهای نیک انجام داده باشد، پاداش نیک دریافت خواهد کرد و اگر بدکردار باشد، به کیفر خواهد رسید.

2ـ در فلسفه، به اثبات رسیده که انسان، ترکیبی از جسم مادّی و روح مجّرد ملکوتی است. به عبارتی دقیق تر، دو مرتبه وجودی دارد، که در مرتبه پایین تر، کارهای مادّی را انجام می دهد و در مرتبه بالاتر، از مجرّدات است و کارهای مجرّدات را انجام می دهد، ولی در عین حال، انسان، یک حقیقت بیش نیست و این دو مرتبه وجودی، متّحد هستند.

روح انسان، چون مجرّد محض نیست و به مادّه تعلّق دارد، حرکت و استکمال، برایش امکان دارد. به وسیله عقاید و اخلاق و کردار، خویشتن را می سازد و پرورش می دهد و برای زندگی جاویدان جهان پس از مرگ آماده می سازد.

3ـ انسان، چون از بدن جسمانی و روح مجّرد ترکیب یافته، طبعاً، دو نوع زندگی هم دارد: یکی زندگی دنیوی که مربوط به تن او است، و دیگری نفسانی و باطنی که به روانش ارتباط دارد. در نتیجه، نسبت به هر یک از آن دو زندگی، سعادت و شقاوتی خواهد داشت. در باطن ذات یا به سوی کمال و سعادت انسانیّت سیر می کند یا به سوی شقاوت و انحطاط رهسپار است. این دو گونه حرکت، از دو نوع عقیده حق و باطل، اخلاق نیک و زشت، اعمال شایسته و ناشایسته انسان، در همین جهان نشئت می گیرد.

4ـ همان طور که میان تَن انسان و روح او، شدّت اتصال و ارتباط بر قرار است، میان زندگی دنیوی انسان و زندگی نفسانی و باطنی او نیز شدّت ارتباط برقرار است. زندگی نَفْسانی انسان، از اعمال و حرکات دنیوی او نشئت می گیرد. عقائد صحیح و اخلاق نیک و رفتار شایسته، نَفْس را کامل و نورانی می گردانند، و عقائد باطل و اخلاق زشت و اعمال ناشایسته، نَفْس را تاریک و ظلمانی می کنند. بنابراین، انسانِ طالبِ کمال و سعادت نفسانی، نمی تواند نسبت به نوع اعمال و حرکات دنیوی خود بی تفاوت باشد.

5ـ در فلسفه، به اثبات رسیده است که شخصیّت و ارزش انسان، بلکه انسانیّت او، به روح مجّرد او است. بنابراین راز آفرینش انسان و غایت وجود او را باید در پرورش و تکامل روح و زندگی باطنی دانست. خداوند حکیم ـ که انسان را آفرید و به نیروی استکمال، مجهزش ساخت ـ امکان ندارد حیات باطنی و نفسانی او را نادیده بگیرد، برنامه کسب کمال و وصول به غایت را در اختیارش قرار ندهد.

6ـ با توجّه به این که انسان موجودی است اجتماعی و در اجتماع زندگی می کند، و تزاحم در منافع و تعدّی و تجاوز به حقوق دیگران، برای اکثریّت مردم، یک امر طبیعی است، به قانون و حکومت نیاز است تا از حقوق همه مردم، بویژه محرومان و مستضعفان، دفاع شود، و جلوی تعدّیات و تجاوزات و تبعیضات گرفته شود، و امنیّت و آرامش، در جامعه برقرار گردد.

نتیجه گیری

از سخنان گذشته استفاده شد که بشر در زندگی اجتماعی و حتّی زندگی فردی، نیاز شدید به قانون دارد و بدون آن نمی تواند سعادت مند باشد. اکنون این سؤال مطرح می شود که «آیا هر نوع قانونی می تواند سعادت دنیوی و نفسانی انسان را تأمین کند یا باید دارای امتیازات خاصّی باشد؟».

با توجّه به سخنان گذشته، روشن شد که قانونی می تواند سعادت انسان ها را تأمین کند که واجد شرایط زیر باشد:

1ـ در جعل و تدوین آن قوانین، مصالح واقعی و انسانی آنان رعایت شده باشد، نه فقط خواسته ها و تمایلات حیوانی.

2ـ در جعل آن قوانین، مصالح عموم انسان ها، در اصناف و طبقات مختلف رعایت شده باشد، و از اِعمال هرگونه تبعیضات ناروا و گروه گرایی خودداری شود. دفاع از حقوق محرومان و مستضعفان و مردمان بی دفاع، در رأس برنامه ها واقع شده باشد.

3ـ جعل آن قوانین به گونه ای باشد که به حیات نفسانی و زندگی انسانی لطمه ای وارد نسازد، بلکه زندگی دنیوی را به عنوان مقدّمه ای برای زندگی اصیل نفسانی و تأمین سعادت اخروی، معرّفی کند و محیط جامعه را از مفاسد اخلاقی پاک سازد و برای پرورش نَفْس و تخلّق به اخلاق نیک و توجّه به معنویّات آماده کند.

4ـ مهم ترین نیاز بشر، امور مربوط به زندگی نَفْسانی و حیات اخروی است؛ زیرا، غایت آفرینش انسان، و زندگی اصیل انسانی، همان زندگی نَفْسانی است. هدف، این بوده که انسان، در باطن ذات، در صراط مستقیم انسانیّت، سیر و سلوک کند و به سوی خدا تقرّب جوید تا به مقامات بالایی که برایش مقرّر شده، برسد. آن چه برای انسان بسیار مهم و سرنوشت ساز است، تأمین سعادت اخروی است؛ زیرا، زندگی دنیوی، به هر حال، موقّت و زودگذر است. آن چه مهم و ابدی است، زندگی نَفْسانی و سعادت آن جهانی است. در این زندگی نیز انسان نیاز شدید به برنامه و دستورالعمل دارد، برنامه ای که انسان را در صراط مستقیم انسانیّت و قرب الی الله حرکت دهد و از انحراف و سقوط در وادی هول ناک حیوانات برهاند.

از مجموع سخنان گذشته، چنین نتیجه می گیریم که بشر، نسبت به هر دو زندگی دنیوی و اخروی خود، نیاز به برنامه دارد، و تدوین و ارائه برنامه کامل و جامع که سعادت هر دو سرای انسان را تأمین کند، از عهده قانون گذاران بشر ساخته نیست؛ زیرا، گر چه انسان ها، توان آن را دارند که با استفاده از عقل و تجربه، قوانین مناسبی را برای اداره جامعه تدوین کنند ولی قانون گذاران بشر، دو مشکل دارند:

مشکل نخست، این که امکان دارد در تدوین قوانین، مصالح خودشان و گروهشان را برمنافع دیگر طبقات، مقدّم بدارند.

مشکل دوم، این است که این قانون گذاران، از ارتباط عمیقی که بین زندگی دنیوی انسان و زندگی نَفْسانی او وجود دارد، بی اطلاعند، و امکان دارد قوانین مجعول آنان، با زندگی باطنی انسان ها در تزاحم باشد. اصولاً، قانون گذاران بشر، توجّهی به زندگی نَفْسانی انسان ها ندارند. تنها، آفریدگار جهان و خالق انسان ها است که از ساختمان وجود انسان و اسرار و رموزی که در جسم و جانش نهاده شده، آگاه است و می تواند چنین برنامه جامع و هماهنگی را در اختیار انسان قرار دهد.

در این جا است که گفته می شود، الطاف بی پایان الهی، اقتضا دارد که انسان های نیازمند را از چنین رهنمودهای مهم و سرنوشت ساز محروم نسازد، انسان های برگزیده را انتخاب کند و قوانین و برنامه های مناسب را به وسیله وحی، در اختیار آنان قرار دهد و به عنوان

پیامبر و رسول به سوی انسان ها مبعوث گرداند تا در طریق هدایت و ارشاد مردم کوشش کنند و طریق وصول به غایت مطلوب و سیر و سلوک الی الله را برایشان هموار سازند.

البته، در صورتی منظور حق تعالی تأمین می شود و حجّت بر انسان ها تمام می گردد که آن انسان های برگزیده، از خطا و اشتباه و گناه مصونیّت داشته باشند، یعنی، معصوم باشند، چنان که در آینده به اثبات خواهد رسید.

کتاب الگوهای فضیلت آیت الله ابراهیم امینی