سبک زندگی و سیره اخلاقی امام کاظم (ع)(سلوک خانوادگی )
13 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

انسان ها فارغ از ارتباطشان با خداوند، خود، طبیعت و حیوانات، با دیگر انسان ها در ارتباطند. اما پیش از ورود به جامعه کلان، با جامعه ای کوچک تر به نام خانواده ارتباط می یابند. مراد ما از خانواده، همسر، فرزندان، پدر، مادر و دیگر خویشان نسبی و سببی است. در سیره خانوادگی معصومان (علیهم السلام) به اصول ناب و اساسی درباره نحوه سلوک آنان با خانواده بر می خوریم؛ اصولی که انسان ها- به ویژه جامعه امروزی- شدیداً نیازمند توجه و رعایت آن ها هستند. متأسفانه درباره سیره خانوادگی امام کاظم (ع) روایات زیادی در اختیار نداریم؛ از این رو، با برداشتی از معدود روایات در دست، به چند نکته اشاره می کنیم:

صله ارحام

اطلاع از خویشان نسبی و سببی، یکی از اصول مهم در روابط خانوادگی است که از آن با عنوان صله ارحام یاد می شود. اسلام تأکید فراوانی بر این نکته دارد و هدف از این اصل نیز استمرار روابط محبت آمیز میان خویشان و ادای حقوق

متقابل میان آنان است. درباره امام کاظم (ع) نقل شده که آن حضرت در میان مردم، کوشاترین فرد در زمینه صله ارحام با خانواده و دیگر بستگان بودند:

«وکان أوصل الناس لأهله ورحمه».[1]

اهتمام به تربیت دینی خانواده

امام کاظم (ع) خود در دامان پدری هم چون امام صادق (ع) پروریده شده بودند از این رو، با شیوه های درست تربیت فرزند به خوبی آشنا بودند. پدرش ایشان را چنان تربیت کرده بود که حتی در طفولیت نیز از لعب و بازی های کودکانه فراتر بودند و حتی بازی های ایشان نیز توحیدی بود. روایت صفوان جمال شاهد این مدعاست. وی روزی در خانه امام صادق (ع) حضور داشت که ناگاه امام کاظم (ع) را دید درحالی که بزغاله ای را می راند به او خطاب می کردند: «برای پروردگارت سجده کن!» در این هنگام، امام صادق (ع) فرزند دلبندش را در آغوش کشیدند و فرمودند: «پدر و مادرم فدای کسی که اهل لهو و لعب نیست!»[2] نکته شایان توجه در این روایت، رفتار محبت آمیز و مشوقانه پدر در برابر رفتاری درست از فرزندش است.

در بعد تربیت دینی نیز امام کاظم (ع) از پدر گرامی اش تأثیر پذیرفته بودند. سفیان بن خالد گوید:

روزی، امام صادق (ع) مشغول نماز بودند که فردی از مقابل حضرت عبور کرد و ایشان بدون اعتنا به او، نماز را ادامه دادند. پس از نماز، فرزندش، امام کاظم (ع) پرسید: «پدرجان! آیا فردی را که از مقابلتان گذشت ندیدید؟» امام در پاسخ فرمودند: «آن که برای او نماز می گزارم از کسی که از مقابلم گذشت به من نزدیک تر است.»[3]

پیش تر روایتی مانند این روایت را از نظر گذراندیم. اما در آن روایت، امام کاظم (ع) نمازگزار بودند و چنین صحنه ای برای ایشان بروز می کند و در پاسخ پدر همین سخن را بیان می کنند که می توان آن را نتیجه تربیت در محضر پدری هم چون امام صادق (ع) دانست. طبیعتاً همین شیوه تربیت را خود امام کاظم (ع) نیز در حق اولادشان اعمال کرده اند.

امام کاظم (ع) علاوه بر عبادات شخصی خویش، در آن جا که امکان داشت در عرصه عبادات، خانواده را نیز با خود همراه می کردند. برای مثال، علی بن جعفر (برادر گرامی امام) گفته: «من چهار سفر عمره با امام کاظم (ع) همراه بودم که در تمامی آن ها به همراه اهل و خانواده اش سفر کردند و طول مدت این سفرها 26، 25، 24 و 21 روز بود.»[4]

رعایت حقوق مالی همسر

امام کاظم (ع) نسبت به رعایت حقوق خانواده- اعم از همسر و فرزندان- حساسیت خاصی داشتند. پیش از این دیدیم که امام، آن بخش از اموالی را که شعیب عقرقوفی بدون رضایت همسرش از مال او برداشته و برای امام فرستاده بود، پس فرستادند. اهمیت این رفتار امام زمانی بیش تر آشکار می شود که نوع رفتار مردان با زنان در عصر جاهلیت و حتی ادواری پس از اسلام را در نظر بگیریم و نیز این تصور در برخی از مردان را که برای حقوق مالی همسرانشان احترامی قائل نیستند.

 

رعایت آداب مستحب مربوط به فرزندان

امام کاظم (ع) نه تنها به حقوق ضروری فرزندان بلکه به انجام دادن آداب مستحب در مورد آنان نیز اهتمامی تام داشتند. ولیمه دادن یکی از آداب پس از ولادت فرزند است. بنا بر بعضی روایات، امام کاظم (ع) پس از ولادت یکی از فرزندانش، تا سه روز در مدینه ولیمه عمومی دادند.[5]

بهره مندی خانواده از مواهب الهی

امام کاظم (ع) در محیط خانواده، در حدی که به تجمل منتهی نمی شد، بهره مندی از مواهب طبیعی و زینت های حلال را تجویز می کردند. در بعضی روایات آمده که کنیزان آن حضرت، لباس های رنگین و منقش به تصاویر می پوشیدند.[6]

اهتمام به دوری خانواده از گناه

یکی از وظایف بسیار مهم سرپرست خانواده، مراقبت از اهل خانه- همسر، فرزندان و یا خدمت کاران- است تا به گناهان و آلودگی های اخلاقی مبتلا نشوند و در صورت وقوع گناه، بر سرپرست خانه لازم است واکنش مناسب بروز دهد. سیره خانوادگی امام کاظم (ع) راهنمای خوبی برای ما دراین باره است. بنا به نقل یکی از همسران آن حضرت، روزی امام کاظم (ع) متوجه شدند دو غلام با دو کنیز درحالی که دیواری میان آنان فاصله بود به گونه ای سخن می گویند که بر آنان مشروع و حلال نبود از این رو، امام بلافاصله واکنش نشان دادند و آنان را فروختند به این صورت که غلامان را به یک شهر و کنیزان را نیز به شهری دیگر [7]فرستادند.[8]

پی نوشت ها:

[1] . ارشاد، ج 2، ص 231.

[2] .« عن صفوان الجمال قال: سألت أبا عبدالله( ع) عن صاحب هذا الامر، فقال: إن صاحب هذا الامر لا يلهو ولا يلعب، وأقبل أبو الحسن موسى- وهو صغير ومعه عناق مكيه وهو يقول لها: اسجدى لربك- فاخذه أبوعبد الله( ع) وضمه إليه وقال: بأبى و أمى من لا يلهو ولا يلعب».( كافى، ج 1، ص 311 ح 15.)

[3] .« عن سفيان بن خالد عن أبى عبد الله انه كان يصلى ذات يوم إذ مر رجل قدامه وابنه موسى جالس، فلما انصرف قال: له يا أبت ما رأيت الرجل مر من قدامك؟ فقال: يا بنى ان الذى أصلى له أقرب إلى من الذى مر قدامى».( الاستبصار، ج 1، ص 407.)

[4] مسائل على بن جعفر، ص 18؛ قرب الاسناد، ص 299.

[5] .( عن بعض أصحابنا قال: أولم أبوالحسن موسى( ع) وليمه على بعض ولده فأطعم أهل المدينه ثلاثه أيام الفالوذجات فى الجفان فى المساجد والأزقه فعابه بذلك بعض أهل المدينه فبلغه عليه السلام ذلك فقال: ما آتى الله عز وجل نبيا من أنبيائه شيئا إلا وقد آتى محمدا صلى الله عليه وآله مثله وزاده ما لم يؤتهم قال لسليمان: عليه السلام:" هذا عطاؤنا فامنن أو أمسك بغير حساب" وقال لمحمد:" وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا"»( كافى ج 6، ص 281، ح 1.)

[6] . كافى، ج 6، ص 453، ح 3.

[7] مجموعه مقالات همایش سیره و زمانه امام کاظم علیه السلام، ج 1، ص: 344

[8] . قرب الاسناد، ص 331.